Biuletyn Politechniki Lubelskiej – 2013 cz. IV

INTEGRACYJNE I TERAPEUTYCZNE ZNACZENIE TAŃCA TOWARZYSKIEGO

Konferencja szkoleniowa dla nauczycieli, studentów i wolontariuszy, którzy prowadzą lub chcą prowadzić zajęcia z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną odbyła się 16 września 2013 roku w ramach X Lubelskiego Festiwalu Nauki.

Prowadzenie Piotr Robert Mochol – trener tańca sportowego, oligofrenopedagog, kierownik artystyczny i choreograf Formacji Tańca Towarzyskiego Politechniki Lubelskiej GAMZA, prezes Stowarzyszenia Miłośników Tańca w Lublinie

„Taniec jest naturalnym ruchem ciała i nie lubi wszelkich napięć i sztuczności” –  Isadora Duncan

• Prawa osób niepełnosprawnych gwarantowane są w Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku (Dz.U. Nr 78, poz. 483). Zawiera ona prawo do niedyskryminacji stanowiąc, że nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32 pkt. 2.). Ustawa zasadnicza nakłada też na władze publiczne obowiązek zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej osobom niepełnosprawnym (art. 68), a także obowiązek pomocy tym osobom w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej (art. 69).

• Szczegółowemu uregulowaniu pomocy dla osób niepełnosprawnych służy ustawa z 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776 z późn. zm.). Ustawa stanowi, że rehabilitacja osób niepełnosprawnych oznacza zespół działań (organizacyjnych, leczniczych, psychologicznych, technicznych, szkoleniowych, edukacyjnych, społecznych) zmierzających od osiągnięcia, przy współudziale tych osób, możliwie najwyższego poziomu ich funkcjonowania, jakości życia i integracji społecznej (art.7).

Rodzaje niepełnosprawności:
Biorąc za kryterium podziału rodzaj niepełnosprawności, wyróżniamy:
• osoby z niepełnosprawnością sensoryczną – uszkodzeniem narządów zmysłowych, do których należą:
• osoby niewidome i słabo widzące
• osoby niesłyszące i słabo słyszące
• osoby z niepełnosprawnością fizyczną, do których należą:
• osoby z niepełnosprawnością motoryczną – z uszkodzeniem narządu ruchu
• osoby z przewlekłymi schorzeniami narządów wewnętrznych
• osoby z niepełnosprawnością psychiczną, do których należą:
• osoby umysłowo upośledzone z niesprawnością intelektualną
• osoby psychiczne chore z zaburzeniami osobowości i zachowania
• osoby cierpiące na epilepsję – z zaburzeniami świadomości
• osoby z niepełnosprawnością złożoną, a więc dotknięte więcej niż jedną niepełnosprawnością.

„Taniec jest jedną z rzadkich dziedzin działalności ludzkich gdzie człowiek jest zaangażowany całkowicie: ciało, dusza i umysł.
Taniec jest także medytacją, środkiem poznania wewnętrznego i zewnętrznego równocześnie.”
Maurice  Béjart


Taniec jako forma twórczego rozwoju…

Podczas 23 letniej pracy z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi zaobserwowałem, że taniec jest zarówno formą wszechstronnie stymulującą rozwój psychofizyczny człowieka jak i twórczym kreowaniem jego osobowości.

Prowadziłem i prowadzę zajęcia taneczne, integracyjne i terapeutyczne z osobami niewidomymi i słabo widzącymi, z niepełnosprawnością intelektualną, z autyzmem oraz na wózkach inwalidzkich. Daje mi to możliwość uwrażliwiania studentów tańczących w Formacji Tańca Towarzyskiego Politechniki Lubelskiej GAMZA na środowisko osób niepełnosprawnych.

Każdy człowiek potrzebuje ruchu, ale nie wszyscy mamy predyspozycje do tego, aby rozpoczynać swój dzień od po rannego joggingu czy spędzać długie godziny na siłowni. Jak się okazuje, świetną alternatywą dla sportu może być taniec, który umożliwia nam nie tylko zachować zdrowie i dobrą kondycję, ale również poprawić samopoczucie. Taniec pozwala na wzmocnienie i uelastycznienie wszystkich mięśni naszego ciała. Jest to świetny sposób na rozluźnienie oraz wzmocnienie naszego kręgosłupa i stawów po wielogodzinnym siedzeniu za ławką w szkole czy biurkiem w pracy. Taniec pomaga nie tylko rozluźnić się czy wzmocnić mięśnie. To także świetny sposób na złagodzenie bólu, poprawę krążenia krwi, czy zgubienia zbędnych kilogramów. W trakcie tańca w organizmie człowieka wydziela się adrenalina i noradrenalina, dzięki którym czujemy się lepiej i mamy więcej energii oraz endorfiny, znane też jako” hormony szczęścia”. Dlatego taniec bardzo często polecany jest jako metoda wspomagająca leczenie depresji, nerwicy i innych chorób o podłożu psychicznym.

Tańce integracyjne to proste układy taneczne, które mogą wykonywać wszyscy bez względu na umiejętności  taneczno-muzyczne, wiek, czy płeć. Nie ma tutaj podziału na rolę partnera i partnerki, a więc nie jest istotna liczba kobiet, czy mężczyzn biorących udział w tańcu. Tańczy się najczęściej we wspólnym kręgu w chwycie za ręce osoby „sąsiadującej”, ale również w parze lub solo.  Często w tańcu następuje zmiana partnerów, co sprzyja wzajemnemu poznaniu, a co za tym idzie integracji grupy. Poprzez taniec rozwija się poczucie przestrzeni, poczucie zaufania i wspólnoty. Tańce integracyjne są bardzo przydatne w pracy z dziećmi, młodzieżą, dorosłymi oraz osobami niepełnosprawnymi. Można je wykorzystać w przerwach śródlekcyjnych, na lekcjach wychowania fizycznego, na imprezach i wycieczkach szkolnych, balach, spotkaniach towarzyskich, okolicznościowych  itp.

Prowadzenie zajęć tanecznych daje również możliwość oddziaływań terapeutycznych i rewalidacyjnych, które rozwijają i kształtują koordynację, estetykę ruchu oraz wyobraźnię twórczą:

- nabycie umiejętności posługiwania się savoir-vivre’m oraz normami tanecznymi

- kształtowanie poczucia własnej wartości oraz samodzielności w myśleniu i działaniu

- budzenie wiary we własne możliwości

- przełamywanie onieśmielenia i wstydu

- uwrażliwienie na dokładne i poprawne wykonywanie ćwiczeń

- nabycie umiejętności współpracy i współdziałania w grupie

- akceptacja siebie i innych

- uczestnictwo w zajęciach pozalekcyjnych na rzecz poprawy koordynacji taneczno – ruchowej i ogólnej sprawności fizycznej

- motywowanie do uczestnictwa w imprezach towarzyskich, młodzieżowych, różnego rodzaju zabawach i balach.

„Taniec, zabawa są równie mocno zakorzenione w naturze człowieka, jak instynkt walki. Poprzez swą złożoność ruchową i angażowanie wielu sfer życia psychicznego, łączy bowiem elementy wysiłku fizycznego z subiektywnym odczuwaniem, przeżyciem i samoekspresją. Łączy on elementy techniki ruchu ze sztuką, odtwarza nasze stany duchowe, może stać się zarówno sposobem komunikowania się, jak i kreacji całkowicie nowych form artystycznych (…) A zatem taniec powinien przygotowywać umysł do podporządkowania ciała, do wyrażania jego stanów w myśl zasady: jak wewnątrz, tak i na zewnątrz oraz przygotować ciało do możliwie adekwatnej odpowiedzi na zamierzoną przez umysł ekspresją. Opanowanie sztuki ruchu tanecznego prowadzi do kształtowania wrażliwości uczuciowej, dobrego gustu w sprawach sztuki i piękna. (…) Aby ciało tańczących i ich ruchy promieniowały wdziękiem, harmonią i pięknem, trzeba nad nimi ciężko pracować…” – Irena Olszewska „KULTURA FIZYCZNA” 

Choreoterapia jako metoda pracy z dzieckiem i dorosłym.

Choreoterapia jest techniką należącą do szerokiego nurtu arteterapii (terapii poprzez sztukę).

Nazwa choreoterapia pochodzi od słowa choreografia, które określa sztukę komponowania ruchów tanecznych i tańca w widowisko sceniczne, estradowe czy plenerowe oraz od słowa choreologia, które określa naukę o tańcu zajmującą się głównie jego historią, techniką oraz metodami jego nauczania.

Choreoterapia powstała w Stanach Zjednoczonych w latach 40-tych  XX wieku i oznacza „terapeutyczne wykorzystanie ruchu jako procesu, poprzez który wspomagana zostaje emocjonalna i fizyczna integracja.” Jest terapią wielozakresową i wielowymiarową, ponieważ oddziałuje na sferę emocjonalną, motoryczną, fizjologiczną, poznawczą, wolicjonalną, estetyczną oraz sferę kontaktów interpersonalnych.

Podstawowe elementy tańca – rytm i ruch stają się drogą do uzyskania harmonii ciałai umysłu, ułatwiają poznanie siebie i swoich emocji, a także porozumienie z innymi ludźmi.

Terapia tańcem nie opiera się na nauce zasad technicznych, kroków czy kombinacji, można natomiast odnaleźć własny rytm i uwolnić się od codziennych napięć. Terapia tańcem wywodzi się z tańca współczesnego, nawiązuje także do starych tańców szamańskichi plemiennych, do czasów, kiedy taniec był ważną częścią życia społecznego każdego człowieka, naturalnym sposobem wyrażania emocji.

Terapeuci i choreografowie na podstawie własnych doświadczeń orzekli, iż choreoterapia jest skuteczna w pracy z ludźmi z zaburzeniami odżywiania (anoreksja, bulimia), nerwicami (lękową, konwersyjną, nerwicą natręctw), schizofrenią, z osobami starszymi, z kobietami po mastektomii. Terapia tańcem jest także doskonałą metodą pracy z dziećmi nadpobudliwymi, autystycznymi, z osobami niepełnosprawnymi, z ofiarami przemocy.

Istnieje tez choreoterapia strukturalizowana, która polega przede wszystkim na nauce tańców towarzyskich. Największą jednak wartość posiada choreoterapia psychologiczna, a jej celem jest pomoc w podejmowaniu przez jej uczestników różnego rodzaju ról życiowych. Głównym celem choreoterapii jest odczucie przez człowieka swojej cielesności i rozwijanie samoświadomości.

Do zadań choreoterapii należą także: stworzenie odpowiednich warunków do interakcji społecznych poprzez ruch oraz stworzenie warunków do samodoświadczaniai samoeksploracji.

Zastosowanie właściwej techniki choreoterapii zależy od celu prowadzenia terapii –u chorych będzie to więc stan psychosomatyczny na który składa się rodzaj schorzenia, okres choroby i jej przebieg wraz z ewentualnymi powikłaniami, u dziecka – rodzaj problemu, który chcemy zniwelować. Nie bez znaczenia jest też wiek pacjenta, jego wrażliwość muzyczna i taneczna jak również od czas i warunki przeprowadzenia terapii. Wprowadzenie poszczególnych technik leczenia ruchem tanecznym powinno być realizowane w zależności od możliwości osób uczestniczących w terapii z pełnym zachowaniem zasady stopniowania trudności ruchowych i muzycznych. Formy ruchu łatwe, powtarzane na tle prostych, symetrycznych i melodyjnych utworów muzycznych będą na początku terapii motywować uczestników do dalszych ćwiczeń. Proponowany ruch taneczny powinien być ściśle zintegrowany z muzyką, według zasady kompozycji taneczno- muzycznych. Każdy taniec wnosi inną wartość terapeutyczną wynikająca z jego specyfiki.

Wykorzystuje się polskie tańce narodowe i regionalne, tańce towarzyskie w łatwych układach, pochodzące z różnych kultur i tzw. tańce użytkowe, na różne okazje towarzyskie. Niektóre tańce ułatwiają integrowanie grupy i dają uczestnikom poczucie bezpieczeństwa. Należą do nich tańce w kręgu i o charakterze integracyjnym. Tańce narodowe i regionalne pozwalają odczuć więź i przynależność.

Jak już wspomniałem na początku choreoterapia stosowana jest nie tylko w leczeniu różnego rodzaju schorzeń, ale także w pracy z dzieckiem sprawiającym trudności wychowawcze, nadpobudliwym, wychowującym się w rodzinie z problemem alkoholowym itp. Jednakże ze względu na specyficzną atmosferę prowadzenia zajęć z muzyką, jest to metoda ogólnie stymulująca rozwój dziecka. Możliwość wyczucia granic swojego ciała podczas tworzenia choreografii, czy tez swobodnej improwizacji ruchowej przy muzyce pozwala dziecku wyrazić tłumione dotąd emocje, którym nie da się przecież uwolnić siedząc w szkolnej ławce.

 Natomiast tworzenie wspólnej choreografii rozwija kreatywność a także uczy współdziałania z innymi i współodpowiedzialności za wspólne „dzieło”.

W klasach młodszych ze względu na zintegrowany system nauczania możliwość wprowadzania elementów choreoterapii jest idealna. Wszelkiego rodzaju scenki dramowe, inscenizacje, improwizacje, czy przekład intersemiotyczny można ubogacić muzyką, a przez to wzbogacać świat dziecka w inny – piękniejszy rodzaj bodźców. Muzyka przecież uszlachetnia.

„ Taniec towarzyski jest obecnie czymś znacznie więcej niż karnawałową rozrywką. Tańczymy przy każdej okazji, w każdej porze roku, na balach i zabawach, na wczasach, w lokalach i na świeżym powietrzu, na przyjęciach prywatnych. Taniec stał się obowiązkiem towarzyskim, trudno się obejść bez niego. Minęły czasy, kiedy był przywilejem i domeną ludzi młodych; teraz tańczą wszyscy, bez względu na wiek. Tańczyć może każdy, kto potrafi chodzić bez pomocy laski. Pamiętajmy, że taniec jest wspaniałą rekreacją, atrakcyjnym wypoczynkiem po pracy i nauce, że wnosi on pogodny nastrój, ułatwia życie towarzyskie, pamiętajmy również, że taniec odmładza !

Uczmy się tańczyć, tańczmy kulturalnie, prawidłowo, bawmy się pogodnie” – Prof. Marian Wieczysty

 

Walczyk czy walc wiedeński?

 

Taniec towarzyszył ludziom od pradziejów i spełniał wiele funkcji –  od rytualnych – po zabawowe. Taniec bawiąc spełniał też pewną praktyczną rolę. Walory wychowawcze tańca dostrzegł już w XVI wieku słynny reformator Marcin Luter, pisząc: „Tańce są po to, aby ludzie uczyli się uprzejmości w towarzyskim   obcowaniu”. Podobnego zdania byli również ludzie w epoce oświecenia, przywiązujący ogromną wagę do spraw edukacji, wychowania i obycia towarzyskiego. W XIX wieku taniec był obecny w życiu politycznym Europy. Kongres wiedeński, który na sto lat utrwalił ład w stosunkach międzynarodowych nazwany był powszechnie kongresem tańczącym.

Wówczas po raz pierwszy arystokracja zatańczyła walca. Od tej pory Wiedeń stał się jego stolicą. Ojcem chrzestnym poprzez swoją udaną muzykę był Johann Strauss. Dzięki niemu taniec ten kojarzony jest najczęściej z utworem „Nad pięknym, modrym Dunajem”.

Walc był przez wiele lat królem tańców salonowych, przedmiotem marzeń panien na wydaniu, źródłem upojeń starszego pokolenia. Ubóstwiany przez wszystkie warstwy społeczne jak żaden inny taniec, walc był też tematem zaciekłych sporów i sprzecznych sądów moralistów i historyków różnych czasów. „Czcigodny, spokojny, dystyngowany” – zachwycali się jedni. „Ordynarny i głupi” – oburzali się drudzy. „Wymysł diabła” – gorszyli się jeszcze inni. Walc to taniec szybki, wirowy o charakterze romantycznym tańczony w miejscu, w małych obrotach w jedną lub obydwie strony.

Dzisiaj po czasach negacji wytworów epoki romantyzmu walc wiedeński jest widoczny na różnego rodzaju balach, uroczystych spotkaniach towarzyskich czy studniówkach. Jako pierwszy taniec pary młodej budzi zachwyt zgromadzonych gości. W szkole coraz częściej młodzież chce uczyć się tego pięknego przecież tańca. Tajniki walca wiedeńskiego można poznawać już w wieku przedszkolnym.

Czy przy obecnych warunkach życia codziennego, kiedy tempo pracy i nauki powodują także wśród dzieci i młodzieży powstanie napięcia, sytuacji stresowych oraz coraz bardziej powszechnej nadpobudliwości psychoruchowej należy mówić o walcu wiedeńskim? Zdecydowanie tak!

Król tańców epoki romantyzmu oraz brzmienie muzyki pełnej harmonii i spokoju to możliwości do wyrównywania wad postawy uczniów, poznania wpływu ruchu na rozwój psychofizyczny organizmu oraz opanowania podstawowych zasad kulturalnego zachowania się w różnych sytuacjach i warunkach. Umiejętności te można posiąść w każdym wieku, ale radości, zabawy z tańcem czy ćwiczeniami rytmicznymi przy muzyce powinno uczyć się od najmłodszych lat. To wszystko służy kształtowaniu korzystnych nawyków ruchowych oraz rozwijaniu i wykorzystywaniu inwencji twórczej uczniów przy opracowywaniu ćwiczeń czy budowaniu choreografii.

Ale należy pamiętać, żeby wprowadzać to wszystko w sposób bardzo delikatny i umiejętny.

Życząc samych sukcesów w kreowaniu twórczej postawy u osób z różnymi niepełnosprawnościami jak również pełnosprawnych, chciałbym zacytować główne prawdy, które pomogą sprostać wielu przeciwnościom:

Kochaj taniec.

Szukaj piękna, nie wysiłku.

Czerp z innych, ale nie kopiuj ich.

Szanuj pracę swoją i innych.

Pamiętaj, że i Ty możesz być w błędzie.

Myśl pozytywnie.

Sprzeciwiaj się złu, czyń dobro.

Stosuj zasady dobrego wychowania.

Stosuj zasadę „fair play”.

Reaguj na każdy przejaw łamania norm etycznych w środowisku tanecznym.

                                                                                                          Piotr Robert Mochol